Kontrole L4 w Podlaskiem. ZUS wstrzymał i obniżył świadczenia na blisko 2,6 mln zł

W pierwszym półroczu 2026 roku Oddział ZUS w Białymstoku przeprowadził ponad 6,4 tys. kontroli zwolnień lekarskich. W ich wyniku wstrzymano wypłatę 163 zasiłków na łączną kwotę 183,8 tys. zł.

Znacznie większą część oszczędności przyniosło ograniczenie wysokości świadczeń chorobowych wypłacanych już po ustaniu zatrudnienia. W województwie podlaskim ich wartość została obniżona o 2,4 mln zł.

Łącznie kwota wstrzymanych i obniżonych świadczeń w regionie wyniosła niemal 2,6 mln zł.

W skali całego kraju ZUS przeprowadził w tym samym okresie 219,7 tys. kontroli. Wstrzymano wypłatę 10,5 tys. zasiłków o wartości ponad 18,5 mln zł, natomiast świadczenia po ustaniu zatrudnienia obniżono o 143,6 mln zł. Łączny efekt finansowy wyniósł 162,2 mln zł.

ZUS zaznacza przy tym, że na tę kwotę składają się nie tylko wyniki samych kontroli zwolnień. Zakład ma również obowiązek ograniczać wysokość świadczeń chorobowych po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego do 100 proc. przeciętnego wynagrodzenia.

Kontrole prowadzone przez ZUS mają dwa podstawowe zakresy. Pierwszy dotyczy prawidłowości wystawienia zwolnienia oraz tego, czy ubezpieczony nadal pozostaje niezdolny do pracy.

Takie kontrole prowadzą lekarze orzecznicy ZUS. Jeżeli lekarz uzna, że dana osoba odzyskała zdolność do pracy, zwolnienie może zostać skrócone, a prawo do świadczenia chorobowego przysługuje tylko do dnia przeprowadzenia badania.

Nie zawsze konieczna jest przy tym osobista wizyta osoby przebywającej na zwolnieniu. Ocena może zostać przeprowadzona również na podstawie dokumentacji medycznej, która była podstawą wystawienia zwolnienia.

Drugi rodzaj kontroli dotyczy sposobu wykorzystywania L4. Sprawdzane jest przede wszystkim, czy ubezpieczony nie wykonuje w tym czasie pracy zarobkowej albo nie podejmuje zajęć sprzecznych z celem zwolnienia.

Takie kontrole może prowadzić ZUS, ale również pracodawcy zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób.

ZUS przypomina, że zwolnienie lekarskie ma przede wszystkim umożliwić leczenie i powrót do zdrowia. Nie oznacza to jednak, że osoba korzystająca z L4 musi przez cały czas przebywać w domu.

Dozwolone są codzienne czynności związane ze stanem zdrowia i podstawowymi potrzebami, pod warunkiem że nie utrudniają leczenia. Ubezpieczony może więc między innymi udać się do lekarza, apteki, na badania lub rehabilitację, zrobić niezbędne zakupy czy odprowadzić dziecko do przedszkola, zwłaszcza jeśli nie ma osoby, która mogłaby zrobić to za niego.

W wyjątkowych sytuacjach dopuszczalne są także czynności incydentalne, np. udział w pogrzebie bliskiej osoby czy załatwienie pilnej sprawy urzędowej, której nie można przełożyć.

Możliwe może być również jednorazowe podpisanie dokumentów związanych z pracą, gdy nikt inny nie został do tego upoważniony. Nie może to jednak wynikać z polecenia pracodawcy i nie powinno mieć negatywnego wpływu na proces leczenia.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku wykonywania pracy zarobkowej czy podejmowania aktywności sprzecznych z celem zwolnienia. ZUS wskazuje, że dotyczy to również wyjazdów wakacyjnych.

Zasady obowiązują niezależnie od tego, czy na zwolnieniu znalazło się wskazanie „chory powinien leżeć”, czy „chory może chodzić”.

Jeżeli kontrola wykaże, że ubezpieczony podczas L4 pracował lub wykorzystywał zwolnienie niezgodnie z jego przeznaczeniem, może utracić prawo do zasiłku chorobowego za cały okres objęty danym zwolnieniem. W przypadku świadczenia rehabilitacyjnego utrata prawa może dotyczyć całego miesiąca, w którym stwierdzono nieprawidłowości.

Jeśli pieniądze zostały już wypłacone, świadczenie trzeba zwrócić.

ZUS podaje przykłady sytuacji ujawnionych podczas kontroli w województwie podlaskim. Jedną z najczęstszych przyczyn utraty prawa do świadczeń jest wykonywanie pracy zarobkowej, także we własnej firmie.

Kontrolerzy zastali m.in. właściciela przedsiębiorstwa zajmującego się naprawą i sprzedażą zegarków w miejscu prowadzenia działalności. Mężczyzna tłumaczył, że pojawił się tam tylko na chwilę, aby zastąpić żonę, która wyszła do apteki.

W innym przypadku właścicielka firmy szyjącej bieliznę została zastana w biurze zakładu w fartuchu ubrudzonym nićmi. Wyjaśniała, że przyszła jedynie załatwić zaległe sprawy księgowe.

W zakładzie produkującym meble kontrola wykazała z kolei, że właściciel przebywający na zwolnieniu przycinał płyty meblowe. Jak tłumaczył, robił to na własny użytek.

Kontrolerzy natrafili również na właścicielkę salonu fryzjerskiego obsługującą klientki podczas zwolnienia. Kobieta wyjaśniała, że musiała zastąpić pracownicę, która niespodziewanie nie przyszła do pracy. Podobną sytuację stwierdzono w salonie kosmetycznym, gdzie właścicielka wykonywała zabieg, ponieważ pracownica się spóźniła, a umówiona klientka już czekała.

Kontrole ujawniają także osoby wyjeżdżające podczas L4 na wypoczynek w kraju lub za granicą, uczestniczące w weselach, meczach i innych imprezach. Zdarzają się również przypadki remontowania mieszkań, pracy przy budowie domu, naprawiania dachów, malowania, wykonywania większych prac porządkowych czy prac w ogrodzie.

Zmiany czekają osoby zatrudnione jednocześnie w kilku miejscach. Od 1 stycznia 2027 roku, jeżeli pozwolą na to stan zdrowia oraz charakter wykonywanej pracy, lekarz będzie mógł - na wniosek ubezpieczonego - wystawić zwolnienie lekarskie tylko dla jednego miejsca zatrudnienia.

W praktyce oznacza to, że pracownik będzie mógł być niezdolny do wykonywania obowiązków u jednego pracodawcy, a jednocześnie nadal pracować w drugim miejscu, jeśli rodzaj wykonywanej tam pracy nie będzie kolidował z jego stanem zdrowia.